Waarom ik nooit naar één onderdeel van een kindertekening kijk

Wat betekent die regenboog?

"Wat betekent een regenboog in een kindertekening?"

Deze vraag hoor ik echt wel vaker. Soms gaat het over een regenboog, soms over een boom, een huis, een hartje of een poppetje. Ik snap de behoefte ook wel. Dat is misschien het opvallende element en dat 'moet dan wat zeggen, toch?' Toch geef ik daar bijna nooit direct antwoord op. Niet omdat ik het antwoord niet weet, maar omdat de vraag eigenlijk niet helemaal de juiste is. Want diezelfde regenboog kan in twee tekeningen een heel andere rol spelen. Een kindertekening is geen verzameling losse symbolen met ieder een vaste betekenis. Alles wat je ziet, maakt onderdeel uit van een groter geheel.

Een puzzel vertelt pas een verhaal als alle stukjes op hun plek liggen

Stel dat ik je één puzzelstukje geef. Kun je dan vertellen wat de afbeelding is? Waarschijnlijk niet. Misschien zie je een stukje lucht. Misschien een boom. Misschien een dak. Dat ene stukje kan onderdeel zijn van honderden verschillende afbeeldingen. Pas wanneer er meer puzzelstukjes bijkomen, begin je te herkennen waar je naar kijkt.

Zo kijk ik ook naar kindertekeningen. Een regenboog kan opvallen. Een boom of een huis kan opvallen. Maar geen enkel onderdeel vertelt op zichzelf het verhaal van een kind. Daarom begin ik nooit met de vraag: "Wat betekent dit?"

Wanneer ik een tekening analyseer, probeer ik niet direct betekenis te geven aan wat ik zie. Ik begin met observeren.

• Wat valt als eerste op?
• Waar staat iets op het papier?
• Hoe groot is het ten opzichte van andere onderdelen?
• Welke kleuren zie ik?
• Zijn er dingen die terugkomen?
• Welke elementen lijken bij elkaar te horen?
• etc.

Pas wanneer alle observaties samenkomen, ontstaat er langzaam een totaalbeeld. En zelfs dan blijft één ding belangrijk: een tekening staat nooit los van het kind dat haar heeft gemaakt.

Kijken en interpreteren zijn twee verschillende dingen

Stel dat een kind zichzelf heel klein tekent naast een groot huis. Dan kun je constateren dat het mensfiguurtje klein is ten opzichte van het huis. Dat is iets wat daadwerkelijk op het papier te zien is. Maar waarom het kind dat heeft gedaan, weet je daarmee nog niet. Het wordt pas interessant wanneer je ontdekt dat meerdere dingen in de tekening dezelfde richting op lijken te wijzen. Of wanneer iets vaker terugkomt in verschillende tekeningen. Ook de leeftijd en tekenontwikkeling van het kind spelen mee, net als de omstandigheden waarin de tekening is gemaakt. Goed observeren is daarom pas het begin. De volgende stap is onderzoeken welke observaties mogelijk met elkaar samenhangen. En juist daar wordt het moeilijker om een tekening vanuit één los kenmerk te verklaren.

Twee tekeningen kunnen hetzelfde lijken en toch iets anders vertellen

Stel je voor dat twee kinderen allebei een regenboog tekenen. Op het eerste gezicht lijken de tekeningen misschien sterk op elkaar. Toch kan wat er om die regenboog heen gebeurt totaal verschillend zijn. Het ene kind tekent zichzelf midden onder de regenboog. Het andere kind tekent een klein figuurtje aan de rand van het papier. Bij de ene tekening staan er meerdere mensen rondom het huis. Bij de andere tekening is er niemand te zien. Misschien is de ene tekening rustig en open en staat de andere helemaal vol met kleine details. Betekent dat dan automatisch iets? Nee. Maar het geeft me wél verschillende dingen om verder te onderzoeken. De regenboog is in beide gevallen hetzelfde symbool. De plek, verhoudingen, andere elementen en context zijn anders. En juist daarom bestaat er geen woordenboek waarmee je simpelweg kunt opzoeken wat een kind heeft bedoeld.

En dan ken ik het kind nog niet eens

Er is bovendien iets wat niet op het papier staat: het verhaal van het kind zelf. Een tekening kan veel laten zien, maar vertelt nooit het hele verhaal. Daarom stel ik tijdens een tekeninglezing vragen. Ik wil begrijpen wat ik zie binnen de wereld van het kind dat de tekening heeft gemaakt. Waarom heeft het kind deze tekening gemaakt? Was het een vrije tekening of een opdracht? Wie of wat staat erop?

En als het mogelijk is, is het interessant om de achtergrondinformatie aan te vullen met vragen aan het kind. Kan het kind zelf iets vertellen over wat er gebeurt? Soms bevestigt zo'n gesprek iets wat in de tekening opvalt. Soms geeft het juist een totaal andere richting. En dat is precies waarom voorzichtigheid zo belangrijk is.

Een kindertekening is geen diagnose en een symbool is geen bewijs. Een tekening kan wel een prachtige ingang zijn om beter te kijken, nieuwsgierig te worden en vragen te stellen die anders misschien niet gesteld zouden worden.

Wat kun je zelf eens proberen?

De volgende keer dat een kind je een tekening laat zien, kijk dan eens iets langer voordat je verdergaat. Wat zag je als eerste? Misschien inderdaad die grote regenboog. Maar wat zie je als je nog een keer kijkt?

• Waar staat de regenboog eigenlijk?
• Wat staat eronder of ernaast?
• Is er veel getekend of juist weinig?
• Zijn sommige dingen opvallend groot of klein?
• En zie je misschien iets wat je de eerste keer helemaal niet was opgevallen?

Je hoeft nog helemaal niet te weten wat dat allemaal betekent. Het interessante zit juist in het verschil tussen kijken en begrijpen wat je ziet. Want hoe meer je gaat zien, hoe meer vragen er vaak ontstaan.

Dus... wat betekent die regenboog?

Dat kan ik je niet vertellen zonder de rest van de tekening te zien. En zelfs als ik die voor me heb, kijk ik niet alleen naar de regenboog. Ik kijk naar de plek op het papier, de verhoudingen, kleuren, andere elementen, de tekenontwikkeling van het kind en hoe al die dingen zich tot elkaar verhouden.

Want stel dat je na alles wat je hebt gezien een idee krijgt over wat die regenboog zou kunnen betekenen. Dan is dat nog geen conclusie. Het is hooguit een aanleiding om verder te kijken of een vraag te stellen. En precies daar zit voor mij de waarde van kindertekeningen. Niet in het kunnen zeggen: "Een regenboog betekent dit." Maar in het kunnen zien: "Hé, hier gebeurt iets interessants. Laten we daar eens wat beter naar kijken."